Polska fundacja rodzinna to jeden z najnowocześniejszych instrumentów prawnych służących ochronie i sukcesji majątku. Choć instytucja ta funkcjonuje od maja 2023 roku, wciąż budzi wiele pytań – szczególnie w kontekście dziedziczenia, zachowku i zasad rządzących przekazywaniem aktywów. Jak zatem wygląda dziedziczenie w fundacji rodzinnej w praktyce i dlaczego właściwa obsługa prawna ma tu decydujące znaczenie?

Fundacja rodzinna a tradycyjne dziedziczenie

Tradycyjne mechanizmy dziedziczenia – testament, przepisy o dziedziczeniu ustawowym czy umowy dotyczące spadku – uruchamiają się dopiero w chwili śmierci, a ich skuteczność zależy od precyzji zapisów i tego, czy nie zostaną zaskarżone przez uprawnionych do zachowku. Fundacja rodzinna działa inaczej: już w momencie jej powołania fundator wnosi do niej składniki majątkowe – udziały w spółkach, nieruchomości, akcje, środki pieniężne – które stają się własnością osoby prawnej. Majątek nie jest dzielony po śmierci, lecz zarządzany i pomnażany w sposób ciągły, zgodnie z wolą fundatora wyrażoną w statucie.

Statut fundacji pełni rolę konstytucji – to w nim fundator określa, kto jest beneficjentem, jakie świadczenia mu przysługują, na jakich warunkach i w jakich terminach. Może też wskazać zasady zarządzania majątkiem po swojej śmierci, co pozwala uniknąć chaotycznych sporów typowych dla klasycznego postępowania spadkowego.

Fundacja rodzinna może istnieć i działać przez dziesiątki lat po śmierci jej założyciela, zachowując ciągłość zarządzania majątkiem i realizując świadczenia na rzecz kolejnych pokoleń beneficjentów. To zasadnicza różnica w stosunku do tradycyjnego spadku, gdzie podział majątku jest zdarzeniem jednorazowym.

Zachowek w fundacji rodzinnej – największe wyzwanie prawne

Jednym z najbardziej złożonych zagadnień związanych z fundacją rodzinną jest kwestia zachowku. Kodeks cywilny chroni najbliższych spadkobierców – zstępnych, małżonka i rodziców – przed całkowitym pominięciem w sukcesji. Prawo do zachowku przysługuje im nawet wówczas, gdy spadkodawca sporządził testament na korzyść innych osób lub rozdysponował większość majątku za życia.

Wprowadzenie fundacji rodzinnej stworzyło nowe pytania: czy mienie wniesione do fundacji wchodzi do podstawy obliczenia zachowku? Ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej udzieliła odpowiedzi, jednak – jak w przypadku każdego nowego aktu prawnego – interpretacja szczegółowych przepisów nadal bywa przedmiotem sporów i rozbieżnych stanowisk organów podatkowych oraz sądów.

Kluczowe reguły dotyczące zachowku w fundacji rodzinnej można ująć następująco:

• Mienie wniesione do fundacji rodzinnej przez fundatora jest co do zasady uwzględniane w obliczeniu substratu zachowku, podobnie jak darowizny dokonane za życia.
• Ustawa wprowadza jednak mechanizm redukcji: mienie wniesione wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (śmiercią fundatora) nie jest doliczane do substratu zachowku, jeśli beneficjentem świadczeń jest wyłącznie fundator.
• Fundacja może być zobowiązana do wypłaty zachowku lub uzupełnienia zachowku osobom uprawnionym, jeśli spadek nie wystarczy na pokrycie tych roszczeń.
• Odpowiedzialność fundacji za zachowek jest ograniczona w czasie – po upływie 5 lat od śmierci fundatora fundacja odpowiada wyłącznie za własne zobowiązania, nie zaś za roszczenia zachowkowe wobec majątku fundatora.
• Precyzyjne zapisy w statucie – dotyczące kolejności i warunków wypłat, definicji beneficjentów i ich praw – mają bezpośredni wpływ na to, jak sądy oceniają roszczenia zachowkowe.

Jak widać, zagadnienie zachowku w fundacji rodzinnej jest wielowarstwowe. Błędna konstrukcja statutu może narazić fundację – i jej beneficjentów – na wieloletnie procesy sądowe. Dlatego tak istotna jest profesjonalna fundacja rodzinna obsługa prawna, realizowana przez kancelarię z doświadczeniem w tej konkretnej dziedzinie prawa.

Organy fundacji rodzinnej i ich rola w sukcesji

Fundacja rodzinna działa przez trzy organy: zarząd, radę nadzorczą (jeśli statut ją przewiduje lub ustawa jej wymaga) oraz zgromadzenie beneficjentów. Zarząd prowadzi bieżące sprawy fundacji, realizuje świadczenia i reprezentuje ją na zewnątrz. To od precyzji statutu zależy, czy po śmierci fundatora zarząd będzie działał sprawnie – dlatego zasady jego powoływania i odwoływania muszą być uregulowane z wyprzedzeniem.

Zgromadzenie beneficjentów to forum, na którym uprawnieni mogą wywierać wpływ na działalność fundacji w granicach wyznaczonych przez statut. Odpowiednie ukształtowanie tych uprawnień jest kluczowe dla zapobiegania konfliktom: zbyt szerokie uprawnienia grożą paraliżem decyzyjnym, zbyt wąskie – poczuciem wykluczenia i narastającymi napięciami rodzinnymi.

Organy fundacji muszą mieścić się w ramach ustawowych, ale w ich obrębie istnieje ogromna przestrzeń do indywidualnej konfiguracji. Dobrze opracowany statut to fundament, na którym opiera się skuteczna sukcesja całego rodzinnego biznesu – i żaden organ nie zadziała właściwie, jeśli ten fundament jest kruchy.

Obsługa fundacji rodzinnej – co obejmuje i dlaczego jest niezbędna

Fundacja rodzinna wymaga stałej troski – prawnej, podatkowej i organizacyjnej. Brak bieżącego nadzoru prowadzi do błędów formalnych, problemów z wypłatami świadczeń lub niekorzystnych interpretacji podatkowych. Kompleksowa obsługa fundacji rodzinnej obejmuje szereg kluczowych obszarów:

• Bieżący monitoring zmian legislacyjnych – przepisy dotyczące fundacji rodzinnych są stosunkowo nowe i podlegają zmianom; przykładem jest zawetowanie przez Prezydenta RP w 2025 roku ustawy wprowadzającej istotne zmiany podatkowe, w tym lock-up na aktywach i nowe zasady opodatkowania najmu.
• Sporządzanie i aktualizacja dokumentacji wewnętrznej – protokołów z posiedzeń zarządu i zgromadzenia beneficjentów, regulaminów i uchwał.
• Obsługa podatkowa – fundacja rodzinna korzysta ze specjalnego reżimu podatkowego (brak CIT na etapie gromadzenia i inwestowania majątku, opodatkowanie dopiero przy wypłacie świadczeń), ale wymaga starannego planowania i raportowania.
• Reprezentacja przed organami administracyjnymi i sądowymi – w tym przed urzędami skarbowymi i rejestrem fundacji rodzinnych.
• Doradztwo strategiczne – w zakresie nowych inwestycji, zmian w strukturze beneficjentów, dostosowania statutu do zmieniającej się sytuacji rodzinnej i biznesowej.
• Obsługa wypłat świadczeń – weryfikacja uprawnień beneficjentów, prawidłowe dokumentowanie wypłat, właściwe opodatkowanie otrzymanych środków.

Brak stałej obsługi prawnej to jedno z najpoważniejszych ryzyk, z jakimi borykają się fundatorzy i beneficjenci. Pozornie drobne uchybienia – niezłożony raport, nieterminowa uchwała, nieaktualizowany statut – mogą prowadzić do zakwestionowania korzystnego reżimu podatkowego lub sporów sądowych z beneficjentami.

Dlatego tak ważne jest, aby obsługa fundacji rodzinnej była powierzona kancelarii, która dysponuje nie tylko wiedzą prawną, ale też realnym doświadczeniem z fundacjami – własnym i klientów. Mariański Group jest jedną z niewielu kancelarii w Polsce, która założyła własną fundację rodzinną – Fundację Rodziny Mariańskich – i na co dzień weryfikuje w praktyce te same mechanizmy, które doradza swoim klientom.

Fundacja rodzinna to wyjątkowe narzędzie, które – przy właściwej konstrukcji i stałej opiece prawnej – pozwala przekazywać majątek w sposób przemyślany, bezpieczny i zgodny z wolą fundatora przez pokolenia.

Wpis gościnny.